Jak szukać polskich grobów w Niemczech?

Dla wielu rodzin poszukiwanie grobu bliskiej osoby oznacza powrót do historii przerwanej przez wojnę. Dokumentacja dotycząca przymusowo pracujących Polaków, jeńców wojennych i innych ofiar jest rozproszona. Poszukiwania warto prowadzić w dwóch etapach: najpierw ustalić los osoby i zapisane w źródłach miejsce pochówku, a następnie sprawdzić, co znajduje się tam dzisiaj.

Szybki start — 3 kroki na początek

  1. Zacznij od nazwiska w wyszukiwarce osób.
  2. Otwórz znaleziony wpis i porównaj dane osoby. Sprawdź podane źródła, miejsce pochówku i informacje o stanie grobu; skorzystaj z odsyłacza do dokumentacji cmentarza, jeśli jest dostępny.
  3. Jeśli znasz miejscowość, przejrzyj wykazy miejsc pochówku według landów. Jeśli potrzebujesz pomocy, napisz przez formularz kontaktowy i podaj znane dane oraz ich źródło.

Brak wyniku nie kończy poszukiwań. Nazwisko może mieć inną pisownię, dokument może nie być dostępny online, a osoba może nie być jeszcze ujęta w bazie projektu.

Krok po kroku — dalsze poszukiwania

  1. Zbierz podstawowe informacje. Zanim zaczniesz, zbierz wszystko, co wiesz o osobie: imię i nazwisko (w tym możliwe pisownie zniekształcone w dokumentach niemieckich), daty urodzenia i śmierci, miejsce urodzenia, ostatnie znane miejsce pobytu lub pracy w Niemczech.
  2. Przeszukaj Arolsen Archives. Przeszukaj archiwum online Arolsen Archives, sprawdzając także warianty pisowni nazwiska. Jeśli nie znajdziesz potrzebnych informacji, skorzystaj z instrukcji i formularza zapytania na polskiej stronie archiwum. Brak wyniku nie wyklucza istnienia dokumentacji w innych zbiorach.
  3. Sprawdź bazę Ostoi Pamięci. Skorzystaj z wyszukiwarki osób. Porównuj nazwisko z datą i miejscem urodzenia oraz innymi znanymi szczegółami. Zbieżność samego nazwiska nie wystarcza do identyfikacji osoby.
  4. Skontaktuj się z urzędem gminy i cmentarzem. Napisz do administracji cmentarza (Friedhofsverwaltung) lub urzędu gminy (Gemeindeverwaltung). Najlepiej przygotować zapytanie po niemiecku i dołączyć kopię dokumentu wskazującego pochówek. Poproś o potwierdzenie lokalizacji i obecnego stanu grobu oraz informacje o ewentualnym przeniesieniu szczątków.
  5. Poszukaj w archiwach kościelnych i państwowych. Zapytaj właściwy urząd stanu cywilnego (Standesamt) lub archiwum, gdzie szukać aktu zgonu i dokumentacji pochówku. Księgi kościelne mogą dostarczyć dodatkowych informacji. Część z nich udostępniają Archion i Matricula; sprawdź zakres miejscowości i roczników w danym zbiorze.
  6. Napisz do mnie. Jeśli potrzebujesz pomocy, napisz przez stronę kontaktową. Podaj znane dane, dołącz dokumenty i opisz dotychczasowe próby poszukiwań. Pomagam rodzinom w ustalaniu losów bliskich i miejsc pochówku — w miarę dostępnych źródeł i moich możliwości.

Zapis o pochówku i obecny stan grobu to dwie różne informacje. Dokument archiwalny może wskazywać miejsce dawnego pochówku. Przed wyjazdem poproś administrację o aktualne potwierdzenie: czy grób istnieje, czy szczątki przeniesiono, czy pozostało upamiętnienie albo sama dokumentacja.

Zachowaj odpowiedź urzędu wraz z datą. Jeżeli wskazano przeniesienie, poproś o nazwę nowego cmentarza i dane pozwalające odnaleźć miejsce pochówku.

Archiwa i wykazy miejsc pochówku

Jak zaopiekować się polskim grobem w Niemczech?

Odnalezienie grobu to dopiero początek. Opieka nad grobem w Niemczech jest możliwa — wymaga jednak znajomości lokalnych przepisów i kontaktu z odpowiednimi instytucjami.

Uzgodnienie opieki — krok po kroku

  1. Skontaktuj się z administracją cmentarza. Napisz do administracji cmentarza (Friedhofsverwaltung), najlepiej po niemiecku. Poproś o potwierdzenie obecnej lokalizacji grobu, wskazanie podmiotu odpowiedzialnego za jego utrzymanie oraz zasady ewentualnej współpracy.
  2. Ustal zakres dozwolonych działań. Zapoznaj się z regulaminem cmentarza i uzgodnij planowane czynności z administracją. Osobno zapytaj o porządkowanie, rośliny, znicze oraz ingerencję w nagrobek. Naprawy, czyszczenie kamienia i odnawianie napisów wymagają wcześniejszego uzgodnienia zakresu prac.
  3. Sprawdź status ochrony grobu. Zapytaj, czy grób jest objęty niemiecką ustawą Gräbergesetz i figuruje we właściwym wykazie. Zgodnie z § 5 obowiązek ustalania, ewidencjonowania i zachowania grobów objętych ustawą spoczywa na landach; zadania wykonują organy właściwe według prawa danego landu (§ 12). Poproś urząd o wskazanie właściwej jednostki. Źródło: Gräbergesetz, §§ 5 i 12.
  4. Rozważ ustawienie tablicy pamiątkowej. Jeśli brakuje oznaczenia, przedstaw administracji propozycję upamiętnienia wraz z dokumentami potwierdzającymi dane osoby. Przed zamówieniem tablicy ustal wymagane zgody, treść napisu, miejsce montażu i sposób finansowania.
  5. Zgłoś grób do bazy Ostoi Pamięci. Jeśli odnalazłeś nieopisany grób albo masz aktualne zdjęcia lub odpowiedź urzędu dotyczącą istniejącego wpisu, przekaż je przez stronę kontaktową. Sprawdź wcześniej, czy osoba jest już w wyszukiwarce. Każdy materiał sprawdzam przed wykorzystaniem.

Przydatne instytucje

Potrzebujesz pomocy?

Napisz: kontakt@ostojapamieci.pl albo zadzwoń: +49 151 416 528 54.

Poradnik krok po kroku o poszukiwaniu polskich grobów wojennych w Niemczech: „Na tropie pamięci”.

Chcesz pomóc dokumentować polskie miejsca pochówku? Zostań Wolontariuszem Pamięci.